Στην αρχαία Ελλάδα η επιθυμία ήταν αποδεκτή σε όλες τις εκφάνσεις της, όπως αποδεικνύουν τα δεκάδες ευρήματα που αφηγούνται ιστορίες αγάπης και λαγνείας στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Ερωτες και αντέρωτες που παλεύουν σε σώματα εαρινά, άφθαρτα και ωραία. Ερωτες επί χρήμασι, έρωτες ομοφυλικοί, έρωτες κάθε είδους. Γιατί δεν ήταν ταμπού ο έρωτας στην αρχαία Ελλάδα· ήταν θεός. Μια ειδοποιός διαφορά για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν τότε και σήμερα, που οι κοινωνίες και τα ήθη έχουν αλλάξει. Εκείνο που δεν άλλαξε όμως είναι η ερωτική επιθυμία των ανθρώπων, η αγωνία τους να τον ζήσουν και να τον απολαύσουν, το μίσος που μπορεί να γεννήσει η απόρριψη. Ο θεός Ερως υπήρξε και παραμένει πρωταγωνιστής της ζωής, αυτός με τον οποίο ασχολείται η ανθρωπότητα από την αυγή του πολιτισμού και στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην έκθεση «Ερως: από τη Θεογονία του Ησιόδου στην ύστερη Αρχαιότητα» όλα τα ερωτήματα για τον έρωτα στην αρχαία Ελλάδα βρίσκουν απάντηση.«Είναι ένας τρόπος ανάγνωσης όλων των εκφάνσεων του έρωτα στην αρχαιότητα από το κοσμογονικό στοιχείο ως την καθημερινή ζωή, έτσι ώστε ο καθένας να κάνει μόνος του τις αναγωγές με τον εαυτό του και τη σημερινή κοινωνία»όπως λέει ο διευθυντής του μουσείου και επιμελητής της έκθεσης καθηγητής κ. Νίκος Σταμπολίδης.

Ερυθρόμορφη φιάλη από την Απουλία (340-310 π.Χ.)

Προγαμιαίες ερωτοτροπίες

Φορώντας ανάλαφρα ενδύματα και στολισμένη με όλα της τα κοσμήματα, η νεαρή γυναίκα συναντά τον άνδρα που πρόκειται να γίνει σύζυγός της. Εκείνος είναι γυμνός, για την ακρίβεια μόλις αφαίρεσε το ρούχο του, ενώ ένας Ερωτιδέας με μεγάλες φτερούγες δένει γύρω από το κεφάλι του μια κορδέλα. Πρόκειται για ένα μέρος του γαμήλιου τυπικού όπου οι μελλόνυμφοι προκειμένου να γνωρισθούν καλύτερα ανταλλάσσουν δώρα μέσα σε ένα ολάνθιστο σκηνικό, όπως αρμόζει στην περίσταση.

«Στην αρχαιότητα ίσχυε το προγαμιαίο τελετουργικό της ερωτοτροπίας ανάμεσα στους μέλλοντες συζύγους»,όπως σημειώνει η αρχαιολόγος κυρία Αντα Ρικάρντι, ένα ραντεβού δηλαδή, με την παρουσία του Ερωτα να επικυρώνει την ένωσή τους. Οσο για τους γαμήλιους εορτασμούς, «στην αρχαία Αθήνα διαρκούσαν τρεις ημέρες»,λέει η αρχαιολόγος κυρία Ευρυδίκη Κεφαλίδου. «Η πρώτη ημέρα,τα Προαύλια,ήταν αφιερωμένη σε διάφορες τελετουργίες και θυσίες,η δεύτερη ήταν η κατ΄ εξοχήν ημέρα του γάμου και ολοκληρωνόταν με τη μετάβαση της νύφης στο σπίτι του συζύγου της ενώ την τρίτη ημέρα,στα Επαύλια,οι συγγενείς και οι φίλοι επισκέπτονταν το νέο σπιτικό φέρνοντας δώρα».

Μάγια για τους άπιστους

Μολύβδινος κατάδεσμος, 4ος αι.μ.Χ.

Ενας απελπισμένος έρωτας που έχει μετατραπεί σε θανατηφόρο μίσος κρύβεται πίσω από το δυσανάγνωστο σήμερα κείμενο και σχέδιο αυτού του μολύβδινου κατάδεσμου, δηλαδή μιας πινακίδας με επιγραφή-κατάρα. «Ευχή κατακλιτική κατά Ερμία π...εωτου»αναγράφεται στον πρώτο στίχο της επιγραφής, η οποία συνοδεύεται από ένα άτεχνο σχέδιο που απεικονίζει δαίμονα να τραβάει βίαια από τα μαλλιά μια ανθρώπινη μορφή. Είναι φανερό ότι πρόκειται για τον Ερμία, που πρέπει να τιμωρηθεί.

«Ο κατάδεσμος της Κω,όπως ονομάζεται από τον χώρο όπου βρέθηκε,στοχεύει να προκαλέσει κατάκλισηαρρώστια στο θύμα και περιέχει όλα τα στοιχεία ενός “εμπύρου”,δηλαδή μιας μαγικής πράξης που συνοδεύεται από τελετουργία στη φωτιά»γράφει η κυρία Πορτοκαλένια Κάντζια. Επειδή η φωτιά έχει τον προφανή συμβολισμό του φλογερού ερωτικού πάθους. Αλλά, όπως προσθέτει η αρχαιολόγος,«ενώ συνήθως στους αφροδισιακούς κατάδεσμους ηπυρπόληση των θυμάτων ζητείται ώσπου αυτά να ενδώσουν ερωτικά, στον συγκεκριμένο ο τελικός στόχος είναι ο θάνατος του Ερμία μέσα από μια βαριά εμπύρετη αρρώστια».

Πρόκειται για τη σκοτεινή πλευρά του έρωτα βεβαίως, που κατέφευγε σε ξόρκια και μαγικές τελετουργίες για να βρει ικανοποίηση.

Η κρίση του Φιλωνίδη

Επαιζαν αυλό στα συμπόσια, όπως φανερώνει και το όνομά τους, αυλητρίδες, αλλά πέρα από αυτό προσέφεραν στους συνδαιτυμόνες τις ερωτικές υπηρεσίες τους. Ποια όμως ήταν η αυλητρίς Ανεμώνη και ποιος ο Φιλωνίδης, ονόματα που αναγράφονται σε αυτή την τολμηρή παράσταση όπου ένας φτερωτός εν στύσει φαλλός δείχνει ένα από τα τρία γυναικεία αιδοία που απεικονίζονται;

Ο αθηναίος κωμικός ποιητής Φιλωνίδης συγκεντρώνει σοβαρές πιθανότητες να είναι αυτός της επιγραφής, όπως λέει ο κ. Γιώργος Καββαδίας. Και εφόσον αυτή η υπόθεση ευσταθεί, τότε«στην παράσταση μπορούμε να αναζητήσουμε ένα φαλλικό λογοπαίγνιο ή κωμικό σχόλιο»συμπληρώνει. Αλλοι μελετητές εξάλλου έχουν υποστηρίξει ότι εδώ μπορεί να έχουμε μια παρωδία της γνωστής Κρίσης του Πάρι!

Πώμα ερυθρόμορφης πυξίδας,430-420 π.Χ.

Μια ιστορία επίσκεψης σε πορνείο σε δύο επεισόδια: Στο πρώτο, όπως γράφει η κυρία Κλάουντια Καρλούτσι, ο πελάτης φαίνεται ότι ελέγχει με τα ίδια του τα μάτια το εμπόρευμα- η πόρνη έχει ανασηκώσει το ρούχο της για αυτόν τον σκοπόπροτού προχωρήσει στην αγορά, η οποία πραγματοποιείται στο δεύτερο επεισόδιο. Οσο για τον πετεινό που βρίσκεται επάνω στον λυχνοστάτη, μπορεί να είναι το δώρο που έφερε ο πελάτης στην πόρνη.

Δούλες και αιχμάλωτες πολέμου, προστατευόμενες της Αφροδίτης αρχικώς (περί τον 7ο αι. π.Χ.), οι πόρνες είχαν εξελιχθεί στη συνέχεια σε διάφορες κατηγορίες: Ηταν οι δυκτηριάδες (δακτυλοδεικτούμενες), οι λεωφόροι (του δρόμου), οι σποδισιλάβρες (που σύχναζαν στα σοκάκια)

κ.ά. Και η ονομασία τους άλλωστε προέρχεται από το ρήμα «πέρνυμι» που σημαίνει αγοράζω. (Αττική ερυθρόμορφη πελίκη, 500-480 π.Χ., από την Ταρκύνια).

Μια ρομαντική ιστορία

Ευτυχή κατάληξη δεν είχαν όλοι οι γάμοι- ούτε στην αρχαιότητακαι ένα ερωτικό δράμα δεν ήταν σπάνια περίπτωση. Παράδειγμα αποτελεί η σκηνή με τους δύο νέους που κάθονται στη γαμήλια κλίνη. Μάταια ο γυμνός, στεφανωμένος άνδρας επιχειρεί να αγκαλιάσει τη σύζυγό του. Εκείνη όχι απλώς μένει αδιάφορη στην τρυφερότητά του, παρά τυλιγμένη σφιχτά με το ιμάτιό της τον κοιτάζει απόμακρα και θλιμμένα.

Δεκάδες ιστορίες θα μπορούσαν να γραφτούν με βάση αυτή την εικόνα, το γεγονός όμως ότι το πήλινο σύμπλεγμα βρέθηκε μέσα σε έναν τάφο οδηγεί στην πιο δραματική. Ισως ο θάνατος να χώρισε τους δύο νέους λίγο πριν ή λίγο μετά τον γάμο τους. Και ίσως η γυναίκα να ήταν εκείνη που δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στην ένωση.«Πράγματι η κίνηση της γυναικείας μορφής που σκύβει στηρίζοντας το πηγούνι της με το χέρι είναι μια χειρονομία θλίψης που συναντούμε σε ταφικές στήλες ή σε ορισμένα ειδώλια Ταναγραίων» , κατά την αρχαιολόγο κυρία Βαϊολίν Ζαμέ.

Πήλινο σύμπλεγμα, 150-100 π.Χ. από τη Μύρινα

Ο εραστής και ο ερώμενος

Η προσφορά ενός λαγού, ενός πετεινού, αστραγάλων (κότσια) κτλ. ήταν ο καταλληλότερος τρόπος για μια ερωτική προσέγγιση, ένα δώρο των ενήλικων εραστών προς τους έφηβους ερωμένους. Η παλαίστρα αποτελούσε εξάλλου τον ιδανικό χώρο αλλά και την ευλογότερη πρόφαση για την ερωτική συνάντηση, όπως σημειώνει η κυρία Εριφύλη Κανίνια.

Πλήθος αγγείων απεικονίζουν τέτοιες σκηνές αλλά και τις ερωτοτροπίες μεταξύ ανδρών (θωπεία του σαγονιού και της ήβης), οι οποίες φθάνουν ως τη σεξουαλική πράξη. Σε αυτή την περίπτωση αποδεκτή ήταν μόνο η στάση του «διαμηρίζειν» με τους δύο άνδρες αντικριστά, ενώ αντίθετα η πρωκτική συνουσία (στάση τουπυγίζειν) θεωρούνταν υποτιμητική και ταπεινωτική για τον συμμέτοχο.

«Οι σκηνές ομοφυλικών ερωτοτροπιών εμφανίζονται στα αγγεία λίγο πριν από τα μέσα του 6ου αι. π.Χ. και διαρκούν ως το 475 π.Χ. περίπου, όταν σχεδόν εξαφανίζονται»γράφει ο κ. Γιώργος Τασούλας, εξηγώντας ότι το γεγονός πιθανώς αντανακλά τις προτιμήσεις της αριστοκρατίας και των Πεισιστρατίδων, οι οποίες μειώνονται με την πτώση της τυραννίας και τη λαϊκή αντίδραση στα ήθη της ανώτερης τάξης.

Αττική μελανόμορφη όλπη, 540-530 π.Χ., από την Ιαλυσό.

Κλεοπάτρα, η μοιραία γυναίκα

Αρχικώς γοήτευσε τον Ιούλιο Καίσαρα (48 π.Χ.), ο οποίος εδραίωσε την εξουσία της στον αιγυπτιακό θρόνο και ύστερα, το 41 π.Χ., τον Μάρκο Αντώνιο. Και αν η σχέση της με τον πρώτο δεν είχε συνέπειες για εκείνον, στον Μάρκο Αντώνιο στοίχισε μια ταπεινωτική ήττα και εν συνεχεία την ίδια του τη ζωή. Και δεν ήταν καν όμορφη! Πλην όμως διέθετε, όπως παραδίδει ο Πλούταρχος, χάρη περίσσια και έντονο μαγνητισμό, είχε υπέροχη φωνή και λόγομε πειθώ, στοιχεία που όλα μαζί την έκαναν ακαταμάχητη.

Με τον Αντώνιο η Κλεοπάτρα θέλησε να εκπληρώσει όλες τις πολιτικές της φιλοδοξίες ενώνοντας πάλι το βασίλειο της Αιγύπτου- βασίλειο των Πτολεμαίων, ας μην ξεχνάμε- κάτι που προκάλεσε στη Ρώμη μεγάλη αναστάτωση. Μάλιστα, όπως γράφει ο κ. Παναγιώτης Τσέλεκας, σε περιοχές που έλεγχαν οι δυο τους κόπηκαν νομίσματα με την Κλεοπάτρα στη μία όψη και τον Αντώνιο στην άλλη. Εξελίξεις που δεν άρεσαν καθόλου στη Ρώμη, ώσπου η Σύγκλητος έδωσε την άδεια στον Οκταβιανό να επιτεθεί εναντίον τους. Ετσι η ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ. και η ήττα του ζευγαριού έμελλε να αλλάξει τον ρου της Ιστορίας, με την Αίγυπτο να γίνεται πλέον ρωμαϊκή επαρχία.

Αρχαίο ραβασάκι

«Ευμηλίς,έλα όσο πιο γρήγορα γίνεται,Αρκέσιμος» («Ευμηλίς ήκε ος τάχος, Αρκέσιμος»). Σε αυτό το μικρό θραύσμα αγγείου που διασώθηκε μέσα στον χρόνο για να ανακαλυφθεί στις ημέρες μας στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας καταγράφεται με λίγες μόνο λέξεις ένα αγωνιώδες μήνυμα. Τι να είχε συμβεί άραγε και ο Αρκέσιμος καλούσε με τέτοια ένταση την καλή του; Μήπως ήθελε να την συναντήσει προτού φύγει στον πόλεμο; Μήπως οι γονείς του τού προξένευαν άλλη νύφη; Ή μήπως ήταν το ερωτικό πάθος που τον οδηγούσε; Προφανώς δεν θα γίνει ποτέ γνωστός ο λόγος για τον οποίον γράφτηκε αυτό το αρχαίο ραβασάκι, ούτε αν η Ευμηλίς ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα. Αλλά χάρη στον ανεπίσημο χαρακτήρα του, αυτό το κείμενο, όπως και πολλά άλλα, αποτελεί εξαιρετική πηγή γνώσεων για την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων.

«Είναι πρόχειρα σημειώματα που συναντά κανείς σε όλες τις περιόδους της αρχαιότητας, από τον 8ο αι. π.Χ.ως τον 6ο αι. μ.Χ.»λέει η αρχαιολόγος κυρία Κλειώ Τσόγκα, επισημαίνοντας μάλιστα ότι «τα πιο σύνθετα από αυτά τα κείμενα περιέχουν εκφράσεις ερωτικού περιεχομένου, συχνά προσβλητικές, μηνύματα κτλ.».

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: Νεοφύτου Δούκα 4, τηλ.210 7228.321.
Ωρες λειτουργίας:
Δευτέρα, Τετάρτη,Παρασκευή, Σάββατο: 10.00-17.00, Πέμπτη: 10.00-20.00, Κυριακή: 11.00-17.00.
Είσοδος: 7 ευρώ.
Είσοδος Δευτέρας: 3,5 ευρώ.
Η έκθεση «Ερως: από τη Θεογονία του Ησιόδου στην ύστερη Αρχαιότητα» θα διαρκέσει ως τις 5 Απριλίου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Dierichs Α., Εrotik in der Κunst Griechelands (ΑW Sondernymmer), Jena, 1988.
• Dover Κ. J., Η ομοφυλοφιλία στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα (σε ελληνική μετάφραση), 1990.
• Johns C., Sex or symbol?Εrotic images of Greece and Rome, London, 1982.
• Κeuls Ε., Τhe reign of the phallus:sexual politics in ancient Αthens, London, 1993.
• Κilmer Μ.F.,Greek erotica in Αttik redfigure vases, London, 1993.
• Μarcade J., Εros kalos:Εssai sur les repr sentations rotiques dans l΄art grec, Genéve, 1962.